Our Planet 🌏 Ourselves 🌎

🌍ကျွန်ုပ်တို့ကမ္ဘာဂြိုဟ်၏ မူလအစဖြစ်ပေါ်လာပုံ အဆင့်ဆင့်ခရီးစဉ်🌎

ကမ္ဘာမြေ၏ ဖြစ်တည်လာပုံ သမိုင်းကြောင်းသည် ကျွန်ုပ်တို့စကြဝဠာနှင့် ပတ်သက်၍ သိပ္ပံနည်းကျ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများထဲတွင် စိတ်လှုပ်ရှားစရာအကောင်းဆုံး တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ် နက္ခတ္တဗေဒနှင့် ဂြိုဟ်ဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာရပ်များအရ ကျွန်ုပ်တို့၏ ကမ္ဘာဂြိုဟ်သည် လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၄.၅၄ ဘီလီယံခန့်က စတင်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပါသည်။ သိပ္ပံပညာရှင်များသည် ဤဖြစ်စဉ်ကို ဓာတ်ငွေ့နှင့် ဖုန်မှုန့်တိမ်တိုက်ကြီးတစ်ခုမှတစ်ဆင့် နေအဖွဲ့အစည်း မည်သို့ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို Nebular Hypothesis ဖြင့် အဓိကရှင်းပြကြသည်။ ကမ္ဘာမြေကြီး ဖြစ်တည်လာပုံ အဆင့်ဆင့်မှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။

🌍🌍အဆင့် ၁ - အာကာသထဲမှ ဧရာမတိမ်တိုက်ကြီး

လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၄.၆ ဘီလီယံခန့်က ကျွန်ုပ်တို့၏ နေအဖွဲ့အစည်း မရှိသေးပါ။ ထိုအစား အာကာသထဲတွင် ဓာတ်ငွေ့များ၊ ဖုန်မှုန့်များနှင့် အလွန်သေးငယ်သော အမှုန်အမွှားများ ပါဝင်သည့် Solar Nebula ခေါ် ဧရာမ တိမ်တိုက်ကြီးတစ်ခုသာ ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းတွင် ဟိုက်ဒရိုဂျင်၊ ဟီလီယံနှင့် ရှေးဟောင်းကြယ်များမှ ထွက်ပေါ်လာသော လေးလံသည့် ဒြပ်စင်များ ပါဝင်သည်။ ထိုဧရာမ တိမ်တိုက်ကြီးသည် နောက်ဆုံးတွင် ဆွဲငင်အား (Gravity) ကြောင့် ဤတိမ်တိုက်၏ အစိတ်အပိုင်းများသည် အတွင်းဘက်သို့ ပြိုဆင်းသွားကြသည်။ ထို့ဖြစ်စဉ်သည် အနီးအနားရှိ ကြယ်ပေါက်ကွဲမှု (Supernova) တစ်ခုကြောင့် ဤသို့ဖြစ်ရသည်ဟု သိပ္ပံပညာရှင်အချို့က ယုံကြည်ကြသည်။ တိမ်တိုက်ကြီးသည် ကျုံ့ဝင်သွားသည်နှင့်အမျှ angular momentum ထိန်းသိမ်းမှုနိယာမအရ ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ လည်ပတ်လာခဲ့သည်။

🌞🌞အဆင့် ၂ - နေ မွေးဖွားခြင်း

ပြိုဆင်းနေသော တိမ်တိုက်သည် ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ လည်ပတ်လာသည်နှင့်အမျှ ဒြပ်သားအများစုသည် ဗဟိုသို့ ဆွဲစုခြင်း ခံရသည်။ ဗဟိုရှိ အပူချိန်နှင့် ဖိအားတို့သည် သိသိသာသာ မြင့်တက်လာပြီး နူကလီးယား ပေါင်းစပ်မှု (Nuclear fusion) စတင်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ကြယ်အသစ်ဖြစ်သော "နေ" ကိုစတင်မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ နေသည် အဖွဲ့အစည်း၏ ဗဟိုတွင် တည်ရှိပြီး နေအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုလုံး၏ ဒြပ်ထု ၉၉.၈% ခန့်ကို ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။

🌀🌀အဆင့် ၃ - ဂြိုဟ်လောင်းချပ်ပြား (Protoplanetary Disk) ဖြစ်ပေါ်ခြင်း

ဗဟိုတွင် နေ ဖြစ်ပေါ်နေစဉ် ကျန်ရှိနေသော ဓာတ်ငွေ့နှင့် ဖုန်မှုန့်များသည် နေကိုပတ်၍ လည်ပတ်နေသော ပြားချပ်ချပ် အချပ်ပြားကြီးတစ်ခုအဖြစ် ပြောင်းလဲသွားသည်။ သိပ္ပံပညာရှင်များက ၎င်းကို Protoplanetary Disk ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဤချပ်ပြားအတွင်းရှိ ကျောက်ဆောင်၊ သတ္တုနှင့် ရေခဲမှုန်များသည် လျင်မြန်စွာ ရွေ့လျားနေပြီး တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မကြာခဏ တိုက်မိကြသည်။

🌫️🌫️အဆင့် ၄ - ဖုန်မှုန့်များမှ Planetesimals များဆီသို့

နှစ်ပေါင်း ထောင်နှင့်ချီ၍ သို့မဟုတ် သန်းနှင့်ချီ၍ ကြာလာသောအခါ သေးငယ်သော ဖုန်မှုန့်များသည် ကျောက်စရစ်ခဲများအဖြစ် ပေါင်းစပ်သွားပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ပိုမိုကြီးမားသော ကျောက်တုံးများ ဖြစ်လာသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဤပစ္စည်းများသည် ကီလိုမီတာပေါင်းများစွာ ကျယ်ဝန်းသော Planetesimals ခေါ် အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်လာကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ဂြိုဟ်များကို တည်ဆောက်မည့် အုတ်ခဲများကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။

🌑🌑အဆင့် ၅ - ဂြိုဟ်လောင်း (Protoplanets) များ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း

Planetesimals များသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အဆက်မပြတ် တိုက်မိပြီး ပေါင်းစပ်သွားရာမှ အချို့မှာ အလွန်ကြီးမားလာသည်။ ဤကြီးမားသော အရာဝတ္ထုများကို Protoplanets ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းတို့ထဲမှ တစ်ခုသည် နောက်ပိုင်းတွင် ကမ္ဘာပတ်လမ်းဖြစ်လာမည့် နေရာတွင် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ပတ်ဝန်းကျင်မှ ဒြပ်သားများကို ပိုမိုစုဆောင်းကာ ပိုမိုကြီးမားလာခဲ့သည်။

🌍🌍အဆင့် ၆ - ကမ္ဘာမြေ မွေးဖွားခြင်း

အရာဝတ္ထုများ အဆက်မပြတ် တိုက်မိခြင်းနှင့် စုပုံလာခြင်းတို့ကြောင့် ဤဂြိုဟ်လောင်းသည် လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၄.၅၄ ဘီလီယံခန့်တွင် ကမ္ဘာဂြိုဟ်အဖြစ် ဖြစ်တည်လာခဲ့သည်။ သို့သော် အစောပိုင်း ကမ္ဘာမြေသည် ယနေ့ကျွန်ုပ်တို့ သိထားသော ကမ္ဘာနှင့် လုံးဝမတူပါ။ ၎င်းသည် အလွန်ပူပြင်းပြီး အရည်ပျော်နေသော အခြေအနေတွင် ရှိနေပါသည်။ မျက်နှာပြင်တစ်ခုလုံးမှာ ချော်ရည် (Magma) သမုဒ္ဒရာများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေပြီး ဥက္ကာခဲများ အကြီးအကျယ် ကျရောက်တတ်သော အချိန်ဖြစ်သည်။

🌋🌋အဆင့် ၇ - ကမ္ဘာ့အတွင်းပိုင်း တည်ဆောက်ပုံ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း

အစောပိုင်း ကမ္ဘာမြေသည် အရည်ပျော်နေသောကြောင့် အတွင်းပိုင်းရှိ ဒြပ်ပစ္စည်းများသည် ၎င်းတို့၏ သိပ်သည်းဆအလိုက် စတင်ကွဲပြားသွားသည်။ ဤဖြစ်စဉ်ကို Planetary Differentiation ဟု ခေါ်သည်။

- သံနှင့် နီကယ်ကဲ့သို့သော လေးလံသည့် ဒြပ်စင်များသည် ဗဟိုသို့ နစ်ဝင်သွားပြီး Core (အနှစ်) ဖြစ်လာသည်။

- ပေါ့ပါးသော ဒြပ်ပစ္စည်းများသည် Mantle (အလယ်သား) ဖြစ်လာသည်။

- အပေါ်ယံဆုံး အလွှာသည် အေးသွားပြီး Crust (အပေါ်ယံလွှာ) ဖြစ်လာသည်။

🌕🌕အဆင့် ၈ - လ (Moon) ဖြစ်ပေါ်ခြင်း

ကမ္ဘာဦးသမိုင်းတွင် အကြီးကျယ်ဆုံး ဖြစ်ရပ်တစ်ခုမှာ Theia ဟုခေါ်သော အင်္ဂါဂြိုဟ် အရွယ်အစားရှိ အရာဝတ္ထုတစ်ခုနှင့် အပြင်းအထန် တိုက်မိခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို Giant Impact Hypothesis ဟု ခေါ်သည်။ ထိုတိုက်မိမှုကြောင့် ကျောက်ဆောင်နှင့် အပျက်အစီး အမြောက်အမြား အာကာသထဲသို့ လွင့်စင်သွားသည်။ အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ဤအပျက်အစီးများသည် ဆွဲငင်အားကြောင့် ပြန်လည်စုစည်းကာ လ (Moon) အဖြစ် ဖြစ်တည်လာခဲ့သည်။

❄️❄️အဆင့် ၉ - ဂြိုဟ်ကြီး အေးမြလာခြင်း

ပြင်းထန်သော တိုက်မိမှုများနှင့် မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုများသည်နှစ်သန်းနှင့်ချီ၍ ကြာလာပြီးနောက် ကမ္ဘာမြေသည် တဖြည်းဖြည်းခြင်း အေးမြလာခဲ့သည်။ မျက်နှာပြင် အေးလာသည်နှင့်အမျှ မာကျောသော ကျောက်လွှာ (Crust) များဖြစ်ပေါ်လာကြသည်။ ထို့အပြင်မီးတောင်များသည်ပေါက်ကွဲနေပြီး ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်၊ နိုက်ထရိုဂျင်နှင့် ရေငွေ့ ကဲ့သို့သော ဓာတ်ငွေ့များကို ထုတ်လွှတ်ခဲ့နေကြသည်။ ဤဖြစ်စဉ်ကို Outgassing ဟု ခေါ်သည်။

🌊🌊အဆင့် ၁၀ - သမုဒ္ဒရာများ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း

ကမ္ဘာမြေ ဆက်လက်ပြီးအေးမြလာသောအခါ လေထုထဲမှ ရေငွေ့များသည် အရည်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲကာ မိုးအဖြစ် ရွာချခဲ့သည်။ နှစ်သန်းပေါင်းများစွာ မိုးရွာချမှုကြောင့် နိမ့်ပါးသော နေရာများတွင် ရေများ ပြည့်လျှံလာပြီး ပထမဆုံးသော သမုဒ္ဒရာများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။

🦖🐢🐉အဆင့် ၁၁ - သက်ရှိများ စတင်ခြင်း

တည်ငြိမ်သော သမုဒ္ဒရာများနှင့် လေထု ရှိလာသောအခါ သက်ရှိများ ရှင်သန်ရန် ကမ္ဘာကြီးအခြေအနေများလည်း တဖြည်းဖြည်း ကောင်းမွန်လာခဲ့သည်။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၃.၅ မှ ၃.၈ ဘီလီယံခန့်တွင် အလွန်သေးငယ်သော အဏုဇီဝသက်ရှိများ ကမ္ဘာ့သမုဒ္ဒရာထဲတွင်စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ကြသည်။ ဤရိုးရှင်းသော Plankton သက်ရှိများသည် ယနေ့ခေတ်တွင် ရှိနေသည့် အပင်များ၊ သတ္တဝါများနှင့် လူသားအားလုံး၏ ဘိုးဘေးများ ဖြစ်ကြပါသည်။

🌲☘️🍀ကျွန်တော်တို့ ကမ္ဘာမြေကြီး ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည် တစ်ကြိမ်တည်း ဖြစ်ပျက်ခဲ့သော ဖြစ်ရပ်မဟုတ်ဘဲ နှစ်သန်းပေါင်း ရာနှင့်ချီ၍ ကြာမြင့်ခဲ့သော ရှုပ်ထွေးသည့် ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ လည်ပတ်နေသော အာကာသဖုန်မှုန့်များမှသည် သက်ရှိများကို ထောက်ပံ့ပေးနိုင်သော ဂြိုဟ်တစ်လုံး ဖြစ်လာသည့် ကမ္ဘာမြေ၏ သမိုင်းကြောင်းသည် သဘာဝတရား၏ အံ့မခန်းသော စွမ်းအားများကို ဖော်ပြနေပါသည်။

#lotusofra

#ourearth

#ecology

#EcoMindfulness